Semiotic Analysis of the Narrative Structure of Surah Yusuf: An Approach based on Saussure, Jakobson, and Greimas

Document Type : Original Article

Author

Ali Salami

Associate Professor of English Literature, Faculty of Foreign Languages and Literatures, University of Tehran, Tehran, Iran.

10.22067/jlkd.2025.92716.1312

Abstract

This study conducted a structuralist-semiotic research on Surah Yusuf, not as a linear text to be decoded, but as a stratified matrix of signs, temporal disjunctions, and narratological relays. The theoretical apparatus-drawing on Saussure’s foundational notion of difference as the generative condition of signification, Jakobson’s sixfold typology of communicative function, and Greimas’s actantial schema serves less to stabilize meaning than to reveal its procedural deferrals and systemic tensions. Through this triangulated lens, the surah’s semantic order unfolds not as a fixed narrative arc but as a field of shifting positions and iterative displacements: the actants (father, son, sovereign, seductress) do not merely play roles but circulate, refract, invert across relational axes. The dream, no longer a cipher awaiting translation, emerges as a floating signifier that retroactively organizes causality; the shirt (a material trace and affective index) becomes a palimpsest of loss, deceit, and recognition. The analysis showed a structural coherence that is not reducible to chronology but is rather produced through a diachronic unfolding in which signification is a function of both repetition and rupture. Here, temporal progression and symbolic condensation are not opposed but entangled. By assembling a semiotic-narrative method that navigates between abstraction and textual immanence, this study suggests a critical grammar for engaging the Qur’anic narrative not as inert scripture but as an unfolding discourse of signs susceptible to syntagmatic torque, symbolic overcoding, and hermeneutic excess.

Keywords

Structuralist Semiotics

Surah Yusuf

Narrative Structure

Saussure

Jakobson

Greimas

Symbolic Signification

Subjects

• Semantics

---

References

افسر، ا.، و حسین، ف. (۱۳۹۲). نشانه‌شناسی روایت‌های قرآنی.  پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

پاکتچی، ا. (1393). مبانی معناشناسی و نشانه‌شناسی قرآنی.  پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

تقی‌پور، ع. (۱۳۹۸). تحلیل نشانه‌ای–روایی جهاد ابتدایی در سوره یوسف. پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ۸ (1)، ۲۳۲‑۲۴۵.

روحانی، س. ع. (۱۳۹۹). مطالعه تطبیقی ساختار روایی قصه حضرت یوسف در قرآن کریم با یوسف و زلیخای جامی بر اساس الگوی سفر قهرمان. در ششمین همایش بین‌المللی مطالعات زبان و ادبیات در جهان اسلام. https://civilica.com/doc/1181704/

سلامی، ا. (۱۳۸۸). تحلیل عناصر داستانی قصه حضرت یوسف (ع) در قرآن کریم. پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ۷ (12)، ۱–۱۰.

سوسور، ف. د. (1389). درباره زبان‌شناسی عمومی (ت. شالچی، مترجم).  نشر مرکز.

سیدی، م.، و مظاهری، م. (۱۳۹۸). ساختار آوایی و نمادین در سوره یوسف: تأکید بر عنصر نفس و پیراهن. پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ۸ (1)، ۲۱۳–۲۳۱.

شفیعی کدکنی، م. ر. (1390). صور خیال در شعر فارسی. آگه.

صالحی، پ. (۱۳۹۵). بررسی و تحلیل داستان حضرت یوسف در قرآن کریم در چارچوب الگوی سیمپسون. پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ۴ (2)، ۶۹–۹۴. https://doi.org/10.30473/quran.2016.3057

صفوی، ر. (1390). معناشناسی ساختگرا.  سمت.

طاهری، ح. (1395). نظام دلالت در قرآن؛ تحلیل نشانه‌شناسانه عناصر نمادین.  مؤسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا (ع).

علی‌پور، ح.، جلالی، م؛ و شریفی، ش. (۱۴۰۱). تحلیل استعاره‌های مفهومی در سوره یوسف. علوم قرآن و حدیث، ۵۴ (2)، ۱۸۱–۱۹۷. https://doi.org/10.22067/jquran.2021.61574.0

کاظم‌زاده، ف.، و اسدی، ف. (۱۳۹۸). بررسی تطبیقی شخصیت‌پردازی حضرت یعقوب (ع) در قرآن و عهدین. مجله علوم و معارف قرآن کریم، ۷ (13)، ۹۳–۱۰۶.

مظاهری، ا.، رضایی، م؛ و فتاحی، ح. (۱۴۰۰). تحلیل گفتمانی غیبت در قصه حضرت یوسف (ع) با تکیه بر نظریه ون لیوون. مطالعات قرآنی و حدیثی معاصر، ۲ (3)، ۸۹–۱۰۸.

موسوی، س. ح.، و عموزاده، م. (۱۴۰۲). بررسی انگیزش باهم‌آیی واژگانی بر پایه معناشناسی قالبی: نمونه موردی واژه «دست». مجله زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان، ۱۱ (1)، ۱۹۳–۲۲۵.

https://doi.org/10.22067/lj.v11i1.67640

میر، ش. (1380). نقد ساختارگرایانه قصص قرآن (ت. ن. جعفری، مترجم). قم: بوستان کتاب.

میرسیدی، س. ح.، و صابری، ز. (۱۳۹۹). عنصر زمان در قصه‌های قرآنی (داستان حضرت موسی علیه‌السلام). اندیشه‌های قرآنی، ۷ (13)، ۹۳–۱۰۶.

نعمتی، ف. (۱۳۹۲). بررسی نحوۀ تعامل نشانه‌های زبانی با سایر نظام‌های نشانه‌ای. مجله زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان، ۵ (1)، ۸۱–۱۰۲.

وفادار، ع.، حسینی، م.، و طاهری، م. (۱۴۰۰). نشانه‌شناسی پیراهن حضرت یوسف (ع) با رویکرد رمزگان فرهنگی. مطالعات قرآنی و حدیثی معاصر، ۲ (3)، ۱۲۳–۱۴۴.

Abdel Haleem, M. A. S. (2018). Understanding the Qur’an: Themes and style (Reprint ed.). I.B. Tauris.

Carrasco, W. J. (2015). From the Sign to the Passage: A Saussurean Perspective. https://doi.org/10.7916/D8C82842

Greimas, A. J. (1987). On meaning: Selected writings in semiotic theory (P. J. Perron & F. H. Collins, Trans.). University of Minnesota Press. (Original work published 1970)

Jakobson, R. (1987). Language in literature. Harvard University Press.

Paskaleva, B. (2024). Pre-structuralist semiology: materiality of language in Ferdinand de Saussure. Semiotica. https://doi.org/10.1515/sem-2023-0114

Saussure, F. de. (1983). Course in general linguistics (R. Harris, Trans.). Duckworth. (Original work published 1916).