بررسی جهش معنایی در موقعیت‌های موجود در لطیفه‌های زبان فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مریم زریابی ¹

فرهاد ساسانی ²

¹ دانــــشجوی دکترا، گروه زبان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.

² دانشیار، گروه زبان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.

10.22067/jlkd.2026.96228.1356

چکیده

جهش معنایی، یعنی تغییر ناگهانی و خلاف انتظارِ معنا در پایان یک رویداد، می‌تواند برای مخاطب بسیار غافل‌گیرکننده باشد و در نتیجه ابزارِ مناسبی برای شگفتی‌آفرینی است. این ترفند در لطیفه‌ها کاربرد فراوان دارد. ازاین‌رو، در این پژوهش چگونگی عملکردِ جهش معنایی، به تعبیری که کولسن (2001) به کار می‌برد، در لطیفه‌های فارسی بررسی می‌شود تا لایه‌های جهش بر اساس موقعیت‌های موجود در متن شناسایی شود. بدین منظور، 55 لطیفۀ موجود در سایت جام‌جم آنلاین در تیر 1404 انتخاب شدند؛ زیرا در آن‏ها برداشت اولیه مخاطب در حین خواندن/شنیدن لطیفه، با برداشت نهایی که در پایان حاصل می‏شد، متفاوت بود؛ بنابراین، تغییر قاب یا تغییر فضای ذهنی از یک قاب به قاب دیگر، به تعبیری که در معناشناسی قاب و سپس الگوهای آمیختگی فضاهای ذهنی و قاب‌ها به کار رفته است، صورت پذیرفته بود. این بررسی نشان می‌دهد که جهش معنایی از قاب یا حوزۀ نخست به قاب یا حوزۀ دوم در ارتباط با واژه‌ها می‌تواند به دلیل هم‌معنایی، چندمعنایی یا هم‌آوایی، و در سطوح بزرگ‌تر از واژه، به دلیل برخی ویژگی‌های صرفی یا دستوری، نوع ترجمه یا تجربه‌های شخصی رخ دهد. جهش معنایی ابزاری قدرتمند برای جلب‌توجه مخاطب و تأثیرگذاری بر وی است زیرا شرایطی غیرقابل‌انتظار را برای او به وجود می‌آورد و بر جذابیت لطیفه‌ها می‌افزاید.

کلیدواژه‌ها

جهش معنایی

موقعیت

قاب

لطیفه

فارسی

موضوعات

• معنا شناسی

---

عنوان مقاله English

Exploring Semantic Leaps in Situations in Persian Jokes

نویسندگان English

Maryam Zaryabi ¹

Farhad Sasani ²

¹ PhD Candidate, Linguistics Department, Faculty of Literature, Al-Zahra University, Tehran, Iran.

² Associate Professor, Linguistics Department, Faculty of Literature, Al-Zahra University, Tehran, Iran.

چکیده English

Semantic leap, which is a sudden and unexpected change of meaning at the end of an event, can be very surprising to the audience and is therefore a suitable tool for creating surprises. This trick is widely used in jokes. This research investigated semantic leap in Persian jokes to identify the layers of leap based on the situations in the text. For this purpose, 55 jokes available on the Jam-e Jam Online Website in 2025 were selected since in them the audience had an initial misconception and then reached the correct understanding. Therefore, a change of frame or change of mental space from one frame to another, in the sense used in frame semantics and then patterns of blending mental spaces and frames, had taken place. This study shows that the semantic leap from the first frame or domain to the second frame or domain can occur at the word level due to synonymy, polysemy, or homophony, and at levels larger than the word, due to some morphological or grammatical features, the type of translation, or personal experiences. Semantic leap is a powerful tool for attracting the attention of the audience and influencing them because it creates unexpected situations for them and adds to the appeal of jokes.

کلیدواژه‌ها English

Semantic Leap

Situation

Frame

Joke

Persian

مراجع

افراشی، آ. (1400). مبانی معناشناسی شناختی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

اکبری، ز.، و گلفام، ا. (1402). جهش معنایی در زبان عارفان براساس نظریۀ معناشناسی قالب‌بنیاد، دو‌فصلنامۀ مطالعات عرفانی (مجله علمی)، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان، شمارۀ سی و هفتم، (1)19، ص 52-29 https://s-erfani.kashanu.ac.ir/article_114183.html

 انوری، ح.(1382). فرهنگ روز سخن. تهران: سخن.

اونز، و. (1398). واژه‌نامۀ توصیفی زبان‌شناسی شناختی. تهران: لوگوس.

پهلوان نژاد، م. ر.، و مجاهدی رضائیان، س. (1404). قالب‌بندی مجازی، شکل‌‏گیری گفتمان و بازنمایی مفاهیم در رابطه با بیماری سرطان: براساس رویکرد شناختی. زبانشناسی و گویش‌های خراسان.

[DOI: 10.22067/jlkd.2025.93971.1331].

حسینی‌معصوم، س. م.، و اکبری، م. (1403). تحلیل فرایند شکل‌گیری معنا از طریق نظام‌های گفتمانی نشانه‌معناشناختی در داستان زال و رودابه. زبا‌ن‌شناسی و گویش‌های خراسان. (2)16 .82-55.  

. [DOI: 10.22067/jlkd.2024.89369.1266]

رضایی، و.، و عباس پور، م. (1403). بررسی حوزه واژگانی و جهانی‌های زبان در ارتباط با اعضای بدن در فارسی و انگلیسی: رویکردی رده‌شناختی. زبانشناسی و گویش‌های خراسان. (2)16.  53-33.

[DOI: 10.22067/jlkd.2024.89179.1260].

رضوانی، و. (1401). واکاوی ساختارهای زبانی در آفرینش لطیفه در زبان روسی و فارسی. جستارهای زبانی، 13(4 (پیاپی 70) )، 121-152.   [DOI: 10.29252/LRR.13.4.4].

ساسانی، ف. (1403). معناشناسی خرد، تهران: لوگوس.

ساسانی، ف. (1404). معناشناسی کلان: کاربردشناسی، تهران: لوگوس.

عبدالکریمی، س.(1392). فرهنگ توصیفی زبان‌شناسی اجتماعی، تهران: انتشارات علمی.

محمودی بختیاری، بهروز. آدی بیک، آرزو. (1388). تلفن همراه به‌عنوان رسانه مکتوب: مطالعه‌ای گفتمانی از متون طنز پیام کوتاه فارسی، مجله پژوهش زبان و ادبیات فارسی. زمستان (15)، 175-198.

نغزگوی‌کهن، م. (1389). کاربرد ساز و کار باز تحلیل در طنز، مجموعه مقالات نخستین و دومین هم‌اندیشی زبانشناسی و مطالعات بینارشته‌ای ادبیات و هنر، دبیر هم‌اندیشی، ویراستار و تدوینگر: فرهاد ساسانی، تهران: متن. 221-247.

هال، ش. (1397). این بدان معناست آن بدین معنا، ترجمۀ مجتبی پردل، مشهد: ترانه.

Salvatore, A, and Raskin, V. (1991). Script theory revis(it)ed: joke similarity and joke representation model. HUMOR: International Journal of Humor Research 4(3/4), 293-347.

Coulson, S; Kutas, M. (1998). Frame-shifting and sentential integration. Technical Report. CogSci.UCSD-98.03, Department of Cognitive Science, UCSD, San Diego, CA, 92093‑0515

Coulson, S. (2001). Semantic Leaps: Frame-Shifting and Conceptual Blending in Meaning Construction. Cambridge/ New York: Cambridge University Press.

Coulson, S. (2008). Framing and blending in persuasive discourse. In Frames, Corpora, and Knowledge Representation, edited by Rema Rossini Favretti. Bologna: Bononia University Press, pp. 33-42.

Coulson, S. & Fauconnier, G. (1999). Fake guns and stone lions: Conceptual blending and privative adjectives. In  Cognition and Function in Language, edited by B. Fox, D. Jurafsky, & L. Michaelis. Palo Alto, CA: CSLI.

Fauconnier, G. (1994). Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. Cambridge: Cambridge University Press.

Fauconnier, G; Turner (2002). The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind's Hidden Complexities. New York: Nasic Books.

Fillmore, C. J. (1982). "Frame Semantics". In Linguistics Society of Korea (Ed.), Linguistics in the Morning Calm, Seoul: Hanshin, pp. 111-137

Fillmore,C (1977), Topics in Lexical semantics. In Roger W. Cole (ed.), Current Issues in Linguistic Theory. Bloomington: Indiana University Press.

Lakoff, j.(1987). Women, fire and dangerous things, what categories reveal about the mind, Chicago, The University of Chicago Press, The University of Chicago Press, Ltd., London

Mohebbi, A.(2023). The use of cultural conceptualisations as a translation strategy for culture-specific jokes and humorous discourse: A remedy for a malady?, Ampersand, vol:11, 1-11 https://doi.org/10.1016/j.amper.2023.100150

Popa, D; Dunărea, J.(2005). Jokes and translation. Perspectives 13(1):48-57. DOI:10.1080/09076760508668963, https://www.researchgate.net/publication/232951234_Jokes_and_translation

Raskin, Victor, (1985), Semantic Mechanisms of Humor. Dordrecht: Reidel.

Ritchie, D (2005). Frame-Shifting in Humor and Irony, Metaphor and Symbol, 20, 275-294.  DOI: 10.1207/s15327868ms2004_3,  https://www.researchgate.net/publication/228343963

Ruch, Willibald; Attardo, Salvatore; Raskin, Victor (1993). Toward an empirical verification of the General Theory of Verbal Humor. HUMOR: International Journal of Humor Research, 6(2):123-136.

DOI: https://doi.org/10.1515/humr.1993.6.2.123

https://jamejamonline.ir/fa/news/1380705/%D8%AC%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B2%D9%87-%D8%AE%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D9%88%D9%86%DB%8C-%DA%86%D8%B1%D8%A7.